O‘zbekiston milliy sertifikat tizimidagi CEFR darajalari va IELTS baholash tizimining qiyosiy tahlili

UDK 811.111’243:37.091.26
Muallif: Bekberganova Zilola Hurmat qizi, O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti talabasi
Annotatsiya. Maqolada O‘zbekistonda chet tilini bilish darajasini aniqlash bo‘yicha milliy sertifikat (multilevel, CEFR) tizimi va xalqaro IELTS imtihoni tuzilishi, baholash mezonlari hamda natijalarni CEFR darajalariga bog‘lash tamoyillari bo‘yicha qiyosiy tahlil o‘tkaziladi. Tahlil Bilim va malakalarni baholash agentligi e’lon qilgan baholash tartibi, Vazirlar Mahkamasi reglamenti va IELTS egalarining rasmiy materiallariga tayanadi. Aniqlanishicha, milliy sertifikat B1–C1 oralig‘ida ishlaydigan, har bir bo‘limi 75 ballik standart shkalada baholanadigan darajaga asoslangan test bo‘lsa, IELTS darajalarga bo‘linmagan, 9 bandli keng shkalada natija beradi. Ikki tizim o‘rtasida ballarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri almashtirish emas, faqat CEFR orqali taxminiy muvofiqlik mavjud. Maqola abituriyentlar va chet tili o‘qituvchilari uchun amaliy xulosalar bilan yakunlanadi.
Kalit so‘zlar: CEFR, milliy sertifikat, multilevel, IELTS, til bilish darajasi, baholash, standart ball, band.
Abstract. The article compares the national foreign-language certificate system of Uzbekistan (multilevel, CEFR-aligned) with the IELTS examination in terms of structure, scoring and the way results are related to the Common European Framework of Reference. The national certificate is a level-based test reporting B1, B2 and C1 on the basis of the mean of four section scores, each expressed on a 75-point standard scale, whereas IELTS is a non-level test reporting results on a nine-band scale. The two systems are linked only indirectly through the CEFR, and no one-to-one score conversion exists. Practical implications for applicants and language teachers are discussed.
Keywords: CEFR, national certificate, multilevel, IELTS, language proficiency, assessment.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda chet tillarini bilish darajasini baholash tizimi sezilarli o‘zgardi. Bilim va malakalarni baholash agentligi o‘tkazadigan chet tilini bilish darajasini aniqlash bo‘yicha milliy sertifikat (amaliyotda «CEFR» yoki «multilevel» deb yuritiladi) oliygohga kirishda, magistraturada va pedagog xodimlarni rag‘batlantirishda keng qo‘llanmoqda. 2026-yil 1-sentabrdan xitoy, koreys, yapon, ispan, italyan, fors, dari, pushtu, urdu, hindiy va uyg‘ur tillari bo‘yicha ham ko‘p darajali milliy sertifikat testi joriy etilishi belgilandi [7]. Demak, tizim faqat ingliz tili bilan cheklanmay, kengayib bormoqda.
Shu bilan birga, ingliz tili bo‘yicha xalqaro maydonda eng keng tan olingan imtihonlardan biri IELTS bo‘lib qolmoqda. Amalda abituriyentlar ham, o‘qituvchilar ham deyarli bir xil savol beradi: milliy sertifikatdagi B2 yoki C1 daraja IELTSning qaysi bahosiga to‘g‘ri keladi? Bu savolga bitta raqam bilan javob berib bo‘lmaydi, chunki ikki imtihonning maqsadi, tuzilishi va shkalasi bir xil emas. Aynan shu sabab mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
Tadqiqotning maqsadi milliy sertifikat tizimidagi CEFR darajalari va IELTS baholash tizimini tuzilishi, baholash usuli hamda CEFR bilan bog‘lanish xususiyatlari bo‘yicha solishtirishdir. Maqsadga erishish uchun uchta vazifa qo‘yildi: CEFR ning mohiyatini aniqlash; milliy sertifikat va IELTS imtihonining tuzilishi hamda baholash mezonlarini tavsiflash; ikki tizimning o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlab, natijalarni talqin qilishdagi cheklovlarni ko‘rsatish.
Metodlar. Tadqiqotda rasmiy hujjatlar va ochiq manbalarni tahlil qilish, qiyosiy-chog‘ishtirma va tizimli yondashuv usullaridan foydalanildi. Ma’lumotlar 2026-yil 6-noyabr holatiga ko‘ra tekshirildi. Tadqiqot ochiq manbalardagi rasmiy tavsiflarga tayanadi; talabgorlar natijalari asosida empirik korrelyatsion tahlil o‘tkazilmagan, bu keyingi izlanishlar uchun ochiq qoladi.
1. CEFR: umumiy tavsif
Til bilish darajalarining Umumevropa kompetensiyalari (Common European Framework of Reference for Languages, CEFR) Yevropa Kengashi tomonidan ishlab chiqilgan va 2001-yilda nashr etilgan [1]. Unda til bilish darajasi uch guruhga, ya’ni boshlang‘ich (A), mustaqil (B) va malakali (C) foydalanuvchilarga bo‘linadi, har guruh esa ikki bosqichga ajraladi: A1, A2, B1, B2, C1, C2. 2020-yilda e’lon qilingan Qo‘shimcha jild (Companion Volume) asl matnni yangilab, vositachilik (mediation), onlayn muloqot hamda ko‘p tilli va ko‘p madaniyatli kompetensiya kabi tushunchalarni kiritdi [2; 3].
Shuni alohida ta’kidlash kerak: CEFR test emas, balki umumiy mezonlar tizimi. IELTS rasmiy materiallarida bayon qilinishicha, u aniq tenglashtirish uchun mo‘ljallanmagan va ataylab keng qoldirilgan; shu sababli turli imtihonlar natijalarini unga bog‘lash doimiy dalillar to‘plashni talab qiladi [3]. Bu fikr keyingi qiyosiy tahlil uchun asosiy nuqta bo‘lib xizmat qiladi.
2. Milliy sertifikat (multilevel) tizimi
2.1. Tuzilishi va vaqti
Vazirlar Mahkamasining 73-son qarori bilan tasdiqlangan reglamentga ko‘ra, ko‘p darajali imtihon to‘rt bo‘limdan iborat [4]. Listening va Reading bo‘limlarida 35 tadan topshiriq bor, ularga mos ravishda 45 va 60 daqiqa ajratiladi. Writing bo‘limi ikki topshiriqdan (100–150 va 200–250 so‘z) iborat bo‘lib, 60 daqiqa davom etadi. Speaking esa uch turdagi topshiriqdan tuzilgan va 15 daqiqa vaqt oladi [4]. Qog‘ozdagi shaklda listening, reading va writing bir kunda, speaking keyingi kunlarda topshiriladi; kompyuterda barcha bo‘limlar bir bosqichda o‘tkaziladi [4]. Natijalar test sinovlari yakunlanganidan keyin bir haftadan kechikmay e’lon qilinadi [5].
2.2. Baholash usuli va daraja chegaralari
Har bir bo‘lim 75 ballik shkalada baholanadi, yakuniy daraja esa to‘rt bo‘lim o‘rtachasidan aniqlanadi. Bu tartib Bilim va malakalarni baholash agentligi Ilmiy-metodik kengashi tomonidan 2023-yil 16-martda tasdiqlangan va shu yilning mart imtihonlaridan boshlab amalda [4]. Daraja chegaralari quyidagicha: C1 uchun 65–75, B2 uchun 51–64, B1 uchun 38–50 ball; o‘rtacha ball 38 dan past bo‘lsa, sertifikat berilmaydi [5].
Listening va Reading natijalari oddiy to‘g‘ri javoblar sonidan hisoblanmaydi. Avval Rash modeli savollarning qiyinligini hisobga olib, talabgorning «qobiliyat» ko‘rsatkichini aniqlaydi, so‘ng u standart ballga (o‘rtacha 50, standart og‘ish 10) aylantiriladi. Shkala nazariy jihatdan 100 gacha ketsa-da, testda C2 darajasidagi topshiriqlar bo‘lmagani uchun yuqori chegara 75 ball qilib belgilangan [4]. Writing ikki topshiriq bo‘yicha ekspertlar bahosi asosida 36 ballik shkalada hisoblanadi (birinchi topshiriq 12, ikkinchisi 24 ball), keyin maxsus jadval orqali 75 ballik shkalaga o‘tkaziladi; Speaking bo‘yicha uchala qism uchun umumlashgan baho beriladi [4].
2.3. Natijadan foydalanish
Sertifikat QR-kodli elektron shaklda beriladi va ikki yil amal qiladi [5]. Oliygohga kirishda B2 va undan yuqori daraja chet tili fanidan maksimal ball beradi, B1 esa maksimal ballning 75 foizini beradi [4; 5]. Ingliz tili bo‘yicha milliy sertifikat qatorida TOEFL iBT, Cambridge imtihonlari va IELTS Academic ham maksimal ball beruvchi sertifikatlar ro‘yxatida keltirilgan [6].
3. IELTS imtihoni
IELTS (International English Language Testing System) British Council, IDP IELTS va Cambridge University Press & Assessment tashkilotlariga birgalikda tegishli [3]. Imtihon to‘rt ko‘nikmani, ya’ni tinglab tushunish, o‘qish, yozish va gapirishni tekshiradi. Natija 1 dan 9 gacha bo‘lgan band shkalasida, 0,5 qadam bilan beriladi; umumiy band to‘rt bo‘lim o‘rtachasi sifatida eng yaqin butun yoki yarim bandgacha yaxlitlanadi [8]. Imtihonning umumiy davomiyligi 2 soat 45 daqiqa: Listening taxminan 30 daqiqa, Reading 60 daqiqa, Writing 60 daqiqa, Speaking 11–14 daqiqa [8]. Rasmiy natija ikki yil amal qiladi [8].
Muhim farq shundaki, IELTS «darajali» test emas: u boshlang‘ich pog‘onadan yuqori malakagacha bo‘lgan keng oraliqni qamrab oladi va shuning uchun natija CEFR darajasi sifatida emas, band sifatida beriladi [3]. IELTS egalari bu bog‘lanish murakkab ekanini, IELTS CEFR dan oldin yaratilgani sababli band ballari CEFR o‘tish chegaralariga aniq mos kelmasligini ochiq e’tirof etadi [3].
4. Qiyosiy tahlil
Quyidagi 1-jadvalda ikki imtihonning asosiy parametrlari keltirilgan.
1-jadval. Milliy sertifikat (multilevel) va IELTS parametrlarining qiyosiy tavsifi
| Mezon | Milliy sertifikat (multilevel) | IELTS |
|---|---|---|
| Imtihon turi | Daraja aniqlovchi (B1, B2, C1) | Daraja bo‘yicha bo‘linmagan, keng oraliqli |
| Natija shkalasi | Har bo‘lim 75 ballik standart shkalada; daraja o‘rtacha balldan aniqlanadi | 1–9 band, 0,5 qadam bilan; umumiy band o‘rtachadan yaxlitlanadi |
| Bo‘limlar | Listening, Reading, Writing, Speaking | Listening, Reading, Writing, Speaking |
| Vaqt | Listening 45, Reading 60, Writing 60, Speaking 15 daqiqa | Listening ~30, Reading 60, Writing 60, Speaking 11–14 daqiqa |
| Listening/Reading baholash | Rash modeli va standart ballga o‘tkazish | Ball to‘g‘ri javoblar sonidan bandga o‘tkaziladi |
| Yuqori chegara | C1 (C2 topshiriqlari yo‘q) | C2 darajasigacha farqlaydi (8,5 va undan yuqori) |
| Amal qilish muddati | 2 yil | 2 yil |
| Asosiy qo‘llanish sohasi | O‘zbekistondagi qabul, magistratura, pedagog xodimlar uchun ustama | Xorijiy ta’lim, migratsiya, ish |
Manba: [3], [4], [5], [8] asosida muallif tomonidan tuzilgan.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, ikki imtihon tuzilmasi jihatidan o‘xshash: to‘rt ko‘nikma, o‘rtacha ball asosida yakuniy natija, ikki yillik amal qilish muddati. Farqlar esa baholash falsafasida yotadi. Milliy sertifikat talabgorni aniq daraja (B1, B2 yoki C1) ga joylashtiradi, IELTS esa uning kontinuum ustidagi o‘rnini band bilan ko‘rsatadi.
2-jadval. CEFR darajalari bo‘yicha natijalarning taxminiy muvofiqligi
| CEFR | Milliy sertifikat (o‘rtacha ball, 75 dan) | IELTS Academic (umumiy band) | Izoh |
|---|---|---|---|
| C2 | Berilmaydi | 8,5–9,0 | IELTS da 8 band chegaraviy hisoblanadi [3] |
| C1 | 65–75 | 7,0–8,0 | 6,5 band ayrim hollarda C1 ga yetishi mumkin, ammo ishonchli chegara 6,5 va 7 oralig‘ida [3] |
| B2 | 51–64 | 5,5–6,5 | Maksimal ball beruvchi ro‘yxatda shunday ko‘rsatilgan [6] |
| B1 | 38–50 | taxminan 4,0–5,0 | 5 band B1 va B2 chegarasida |
Manba: [3], [5], [6] asosida muallif tomonidan tuzilgan. IELTS ustuni CEFR orqali bilvosita muvofiqlikni ko‘rsatadi va ball almashtirish jadvali hisoblanmaydi.
5. Muhokama
Birinchidan, 2-jadvaldagi muvofiqlik rasmiy ball konvertatsiyasi emas. Tahlil qilingan manbalarda milliy sertifikat ballini IELTS bandiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tkazuvchi rasmiy jadval uchramadi; ikki imtihon bir-biri bilan emas, har biri alohida CEFR bilan bog‘langan. IELTS egalari ham band ballari CEFR o‘tish chegaralari bilan aniq mos kelmasligini, shuning uchun muvofiqlik natijalarni talqin qilishda yo‘l-yo‘riq ekanini, qat’iy tenglik emasligini ta’kidlaydi [3]. Shu sababli «milliy sertifikat 60 ball = IELTS 6,0» kabi hisob-kitoblar ilmiy jihatdan asoslanmagan.
Ikkinchidan, IELTS bo‘yicha jadvalda ko‘rsatilgan band ballari umumiy (overall) natijaga tegishli, alohida Listening, Reading, Writing yoki Speaking bandlariga emas [3]. Milliy sertifikatda ham daraja to‘rt bo‘lim o‘rtachasidan chiqadi, shu bois bitta zaif bo‘limni boshqasi qoplashi mumkin [4]. Demak, har ikki tizimda ham bir xil daraja egalarining ko‘nikmalar profili turlicha bo‘lishi ehtimoli bor.
Uchinchidan, daraja oralig‘i farq qiladi. Milliy sertifikat B1 dan C1 gacha bo‘lgan sohani qamraydi, C2 topshiriqlari testda yo‘q [4], IELTS esa 8,5 dan boshlab C2 ni farqlaydi [3]. Boshlang‘ich pog‘onada ham (B1 dan pastda) milliy sertifikat natija bermaydi: o‘rtacha ball 38 dan past bo‘lsa, sertifikat berilmaydi [5]. Shu nuqtai nazardan, juda yuqori malakali nomzodlar uchun IELTS aniqroq tabaqalash imkonini beradi, ichki qabul va attestatsiya ehtiyojlari uchun esa milliy sertifikatning B1–C1 oralig‘i yetarli.
To‘rtinchidan, baholashning texnik tomoni farq qiladi. Milliy sertifikatda Listening va Reading uchun Rash modeli qo‘llanishi sababli bir xil sondagi to‘g‘ri javob turli sessiyalarda biroz boshqacha ball berishi mumkin [4]. Shuning uchun daraja jadvalidagi «taxminan to‘g‘ri javoblar soni» yo‘l-yo‘riq sifatida qaraladi.
Amaliy ahamiyati
Abituriyent uchun tanlov maqsadga bog‘liq: O‘zbekiston oliygohlariga kirishda B2 va C1 daraja maksimal ball beradi [4], xorijda o‘qish yoki ishlash uchun esa odatda IELTS talab qilinadi. Bir sertifikat ikkinchisini avtomatik almashtirmaydi. Chet tili o‘qituvchisi uchun CEFR darajalari o‘quv maqsadlarini belgilashda umumiy til vazifasini bajaradi: talabaga «B2 ga tayyorlanish» deganda ham milliy sertifikat, ham IELTS 5,5–6,5 oralig‘i nazarda tutiladi, biroq mashq shakli va baholash mezoni ikki imtihonda turlicha ekanini hisobga olish zarur.
Xulosa
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, milliy sertifikat tizimidagi CEFR darajalari va IELTS bir xil til bilish tushunchasini turli shkalalarda o‘lchaydi. Milliy sertifikat to‘rt bo‘limning 75 ballik standart ballari o‘rtachasi asosida B1, B2 yoki C1 darajani belgilaydi; IELTS esa 9 bandli keng shkalada natija beradi va C2 ni ham farqlaydi. Ikki tizim o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ball konvertatsiyasi mavjud emas, ularni CEFR orqali taxminiy solishtirish mumkin: B2 uchun IELTS 5,5–6,5 va milliy sertifikatda 51–64 ball, C1 uchun IELTS 7,0–8,0 va milliy sertifikatda 65–75 ball.
Tavsiyalar: natijalarni solishtirishda faqat umumiy ballga emas, CEFR darajasi va test maqsadiga tayanish; ikki imtihon uchun mashq jarayonida turli baholash mezonlarini hisobga olish; kelgusida milliy sertifikat natijalari bo‘yicha rasmiy statistik ma’lumotlar asosida IELTS bilan empirik solishtirish tadqiqotini o‘tkazish.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Council of Europe. Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment. Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
- Council of Europe. Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment. Companion Volume. Strasbourg: Council of Europe Publishing, 2020.
- IELTS. IELTS and the CEFR (Common European Framework of Reference). URL: https://ielts.org/organisations/ielts-for-organisations/compare-ielts/ielts-and-the-cefr (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- InfoEdu.uz. CEFR multilevel baholash tizimi, ballar va darajalar. URL: https://infoedu.uz/multilevel-imtihonida-ball-berish-tartibi-mart-oyidan-boshlab-ozgardi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- InfoEdu.uz. CEFR natijalari qachon chiqadi — 2026 sessiyalari. URL: https://infoedu.uz/cefr-imtihoni-natijalari-e%CA%BClon-qilindi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- InfoEdu.uz. Chet tili sertifikatlari: Imtihonsiz maksimal ball olish. URL: https://infoedu.uz/qaysi-chet-tili-sertifikatlari-bilan-imtihon-topshirmasdan-maksimal-ball-olish-mumkin (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Kun.uz. 11 ta yangi chet tili milliy sertifikat tizimiga qo‘shiladi. 31.07.2026. URL: https://kun.uz/news/2026/07/31/11-ta-yangi-chet-tili-milliy-sertifikat-tizimiga-qoshiladi (murojaat sanasi: 06.11.2026).
- Tracktest. International English Language Testing System (IELTS). URL: https://tracktest.eu/ielts-test-exam/ (murojaat sanasi: 06.11.2026).
